15/01/2008

Suudi Arabistan'ın otoriter rejiminin siyasi mahkûmları hapiste tuttuğu bir sır değil. Fakat krallıkta ilk kez bir blogcunun tutuklanması, alışılmadık miktarda uluslararası ilgi gördü. Suudi hükümeti, müttefiki ABD'den bile bir miktar eleştiri aldı. Ülkenin en popüler blogcusu Fuad el Farhan geçen ay Cidde'de tutuklandı. Bu kimse için sürpriz değildi. Gerçek adıyla yazan Farhan, kraliyet ailesinin yolsuzluklarına karşı sesini yükseltmesiyle tanınmıştı. Farhan, geçen yılın başında tutuklanıp mahkemeye çıkarılmayan bir grup adamı desteklemesi nedeniyle gözaltına alınabileceği konusunda uyarılmıştı. Bu grup teröre destek vermekle suçlanıyor ama asıl suçları, bir sivil haklar örgütü kurmayı planlamaları gibi görünüyor. Farhan ayrıca en az sevdiği 10 Suudi'nin listesini yapmıştı; aralarında işadamı olan bir prens, önde gelen bir din adamı, bir bakan ve başyargıç da vardı.
Yine de bu olay, Suudi toplumundaki yeni bir fenomene ışık tuttu: İnternetin bir siyasi tartışma forumu olarak yükselişi. Rejim her zaman için siyasi partileri, özgürce toplanmayı ve sivil hak kuruluşlarını yasakladı. Fakat büyük soru şu: Sanal âlemi de kontrol edebilir mi? Blogculuk, krallıkta son yıllarda etkileyici bir biçimde gelişti. Bu tür internet siteleri ilk başta moda ve dedikodu gibi zararsız konularla ilgileniyordu fakat giderek siyasileştiler. Ülkenin yaklaşık 500 blogcusunun hepsinin liberal veya reformcu olduğu söylenemez ama böylesine kısıtlayıcı bir toplumda fikirlerin canlı bir biçimde paylaşılması yeni bir gelişme. Önemli miktarda kadın blogcunun varlığı da etkileyici. Bazı internet siteleri kapatıldı. Fakat internetin çok yönlü doğası, bu sitelerin yeni bir isimle veya yeni bir adreste açılabileceği anlamına geliyor.
Farhan'ın tutuklanması anaakım Suudi medyasına haber olmadı. Fakat hızla internetten öğrenildi. 200'den fazla Suudi blogcu tutuklamayı eleştirdi. Bazıları, 'Fuad'ı serbest bırakın' adlı bir site bile kurdu. Bu tutuklama muhtemelen, krallıktaki blogcuları hizaya sokmak için gerçekleştirildi. Ancak bir şey değiştiyse de, Suudi Arabistan'ın 'online
eylemcileri' cesaretlenmiş görünüyor.
Bunu söylemek için erken ama internet görünüşe göre en kapalı ve baskıcı rejimler üzerinde özgürleştirici bir etkiye sahip. Bu sanal ayaklanmanın nerede sonlanacağını görmek etkileyici olacak.

(Başyazı, 14 Ocak 2008)

İLÜSTRASYON: HİCABİ DEMİRCİ

Bireyleri parçacık olarak nitelemek her ulus-devletin inşasının

temelinde organizmacı görüşün bulunduğunu ortaya koymuyor

mu?

Bireyler birer 'parçacık' değil, arzu yüklü öznelerdir.

15/01/2008

HALİL TURHANLI

Halkın iyiliği
Humboldt toplumu yasalarla yeniden biçimlendirmenin halkın iyiliği ve mutluluğu için gerektiğinde halka karşı zor kullanmayla sonuçlanabileceğini görmüş, kaygılanmıştı. Bu nedenle Humboldt'un devletin faaliyet alanının geriye çekilmesi, devlet ve birey ilişkileri konusundaki düşünceleri Prusya'daki bürokratik devletin yanı sıra katı cumhuriyetçiliğin eleştirisi olarak da okunabilir.
Prusya devleti toplumu organik bir bütün olarak gören, bireyi bütünün bir uzvu olarak kavrayan, bireyin özerkliğini reddeden ve onun hayatını şekillendirme hakkını tanımayan organizmacı görüş temelinde inşa edilmişti. Bu devlet bürokratik ve ataerkil bir güç olarak kendine sakladığı geniş bir alanda topluma müdahalede bulunuyordu. Toplumun iyiliği ve mutluluğu adına yapıyordu bunu. Hem kolluyor, hem de azarlıyordu.
Devletin faaliyetlerini yürütmek için oluşturduğu bürokrasi ve kurumlar
bireyin yaşam alanına müdahalede bulunur, onun yaşam alanını kuşatırlar. Bireyi disiplin altına alır, belirli davranışları dayatır ve tekdüzelik üretirler.
Humboldt, 1791 yılında henüz 24 yaşındayken yazdığı, fakat ancak ölümünden sonra yayımlanabilen 'Devlet Faaliyetinin Sınırları'nda öncelikle Prusya'daki güçlü devletçiliği, 'iyiliksever despotizmi' eleştiriyordu. Devletin geri çekilmesiyle açılacak alanın yurttaşların oluşturacağı gönüllü birliklerce doldurmasını öneriyordu. Bu alan insanların kendilerini özgür bireyler olarak da serbestçe geliştirebilecekleri ortam olacaktı. (Wilhelm von Humboldt, Devlet Faaliyetinin Sınırları, çev. B. Seçilmişoğlu, Liberte Yayınları, 2004)

Devlet-toplum
Ulus-devlet, devlet ve toplum ilişkisini organizmacı görüş temelinde kavrayan düşüncesinin siyasi ifadesidir. Bir başka deyişle, her ulus-devlet belirli ölçüde organizmacı bir anlayışla inşa edilmiştir. Dolayısıyla, Humboldt'un eleştirileri Prusya devletiyle sınırlı olmayıp genelde ulus-devlet yapılanmasını içermektedir. Daha açık bir anlatımla, devrim sonrası Fransa'da gözlemlediği Jakobenlerin topluma yasalarla biçim verme girişimleri de devlet faaliyetlerinin sınırları konusundaki düşüncelerinin şekillenmesinde etkili olmuştu. Bunun iktidarın merkezde yoğunlaşmasına yol açacağını, bireyin özerkliğini ihlal edeceğini sezinlemişti.
Söz konusu düzenlemelerin devlet eksenli hayat doğuracağını düşünüyordu.
Katı bir cumhuriyetçiliğin savunucusu olarak Regis Debray, yurttaşlar topluluğu oluşturmuş insanların 'bireysel arzu toplamı'ndan daha fazla bir şey olduğunu, istikrarlı bir biçimde daima bir arada kalabilmelerinin öncelikle kendilerini bir bütün hissetmelerine bağlı olduğunu ileri sürer ve 'siyaset mantığı'nın bunu öngördüğünü vurgular (R. Debray, Sanat Aşkıyla, çev. N. Güpgüp, Sel Yayıncılık, 1999, s. 106). Ne ki, yurttaşlar topluluğunu oluşturan bireylerin böyle hissedebilmeleri için bazı düzenlemeler, dayatmalar gerekli olabilir. Topluluk (ulus) kendini aşan
bir başvuru değeri, bir kurucu lider etrafında birleştirilir. (Debray, s. 108). İdealleştirilmiş bir geçmiş ve bu geçmişe ait mitlerle bir sınır çizilir, sınır yasalarla tahkim edilir ve böylelikle, 'parçacıklar' bir araya toplanır, 'çembere alınır.' Bütünün dağılmasına yol açabilecek yollar kapatılır.
Bireysel arzuyu bireyin özerkliği açısından vazgeçilmez sayan klasik liberal düşüncenin karşı çıktığı tam da budur işte.
Humboldt bu sonucu daha 1789'da görmüş ve kaygılanmıştı. O, bireysel arzunun istikrarlı bütünlükten daha değerli olduğunu savunur ve bu konuda ödünsüzdür. Gerçekten, bireyler toplumu oluşturan birer 'parçacık' değil, arzu yüklü öznelerdir. Özgür ve demokratik bir toplumdan söz edebilmek için bireysel arzu toplumsal hayatta akışkanlık içinde ve serbest dolaşımda olmalıdır.
Görünen o ki, liberal ve liberter felsefenin bireyi katı cumhuriyetçiliğin diline 'parçacık' olarak tercüme edilmektedir. Ama bireyleri bütünün parçacıkları olarak görmek organizmacı görüşün bir başka biçimi değil midir? Bireyleri parçacık olarak nitelemek her ulus-devletin inşasının temelinde şu ya da bu ölçüde organizmacı görüşün bulunduğunu ortaya koymuyor mu?

Gönüllü birlikler
Yukarıda, Humboldt'un toplumun gönüllü birlikler halinde örgütlenmesini, toplumsal görevlerin ve dayanışmanın bu birlikler tarafından yerine getirilmesini önerdiğini, toplumun dışarıdan hiçbir dayatma ve müdahale olmaksızın kendiliğinden örgütlenmesini savunduğunu belirtmiştim. Klasik liberal öğretinin yetkin sözcüsünün bu önerisi sol liberter düşüncenin devlet ve toplum ilişkisine bakışına çok yakındır. Örneğin, Noam Chomsky de devletin alan boşaltmasını, boşaltılan alanların gönüllü birliklerce doldurulmasını doğrudan ve katılımcı demokrasi açısından yaşamsal sayar. Onun , 'Gerçek bir demokraside devletin rolü ne olmalı?' sorusuna verdiği cevap Humboldt'un görüşlerini öteye taşır: "Demokrasi vatandaşların üretim ve ticaret araçlarını denetleyebileceği, içinde yaşadıkları çevrenin genel idaresinde yer alabileceği kadar genişlediğinde devlet aşamalı olarak kaybolacak. Yerini işyerimizdeki ve yaşadığımız yerdeki gönüllü birlikler alacak" (Chomsky ile yapılan söyleşi, Le Monde Diplomatique, Ağustos 2007, söyleşinin çevirisi için Bkz. 12. Ağustos 2007 tarihli Radikal).
Humboldt ve John Stuart Mills gibi klasik liberal düşünürlerin radikal hümanist iletileri, devletin toplumsal hayata ve bireyin yaşam alanına yaptığı müdahalelere karşı yönelttikleri eleştiri, özgürlükçü sol düşünce açısından önemini koruyor.

Halil Turhanlı: Yazar, Açık Radyo programcısı